1942

"Tutoy, tara na. Inaantay na tayo ni Ama sa bukid," sabi ni Ina sa akin habang naglalakad palabas ng tagpi-tagping pinto ng aming bahay na gawa sa tagpi-taping kawayan. Bitbit-bitbit niya ang mga nilutong kamote kanina, baon daw ito para kay Ama na magdamag nagta-trabaho sa palayan. Ang iba naman ditto ay susubukin niyang itinda sa ibang mga magsasaka para kumita raw ng kwarta kahit papaano.

"Magmadali ka nga diyan. Aba’y kalalaking tao e, ang bagal-bagal gumalaw." sabi nito sa tonong dapat ay galit ngunit hindi naman maitono ng maayos ni Ina dahil sa sobrang hinhin ng kaniyang pagsasalita.

"Opo Ina. Magmamadali na po," magalang na sagot ko. Lumingon ako sa aking likod at nakita kong mabagal na umiinom ng tubig sa lumang baso si Neneng, ang bunsong kapatid kong babae.

Pito kaming magkakapatid. Si kuya Nestor, ate Inday, at ate Rosaly ay may mga sarili ng pamilya. Nakabukod na sila sa amin ngunit dahil sa hirap ng buhay at sa dami ng mga anak, di nila mapigilan ang humingi pa din ng tulong kay Ama at Ina na siya rin namang walang magawa kundi tumulong ng tumulong ng tumulong. 

"Neng, tara na! Baka magalit pa sila Ina kung magbabagal-bagal ka diyan." sabi ko sa tonong galit ngunit hindi ko naman sinasadya. Kung si Ina hindi magawang magalit, ako naman ata ay nagmana kay Ama na laging galit ang tono sa tuwing nagsasalita.

Tumakbo si Neng papunta sa akin at umangkas na sa aking likod. Dalawang taon palang si Neng, labing-isa naman ako, pang-anim sa aming pito. Dapat ay hindi na itutuloy ni Ina ang pagpapa-anak kay Neng dahil sa hirap ng buhay dito sa amin ngunit hindi naman pumayag sila kuya at ate dahil masama daw maglaglag ng bata na nasa sinapupunan na at sabi nga'y panghabang-buhay ka daw paparusahan kapag ito'y ginawa mo. Buti nga kamo ay itinuloy nilang ipanganak si Neng kung hindi ay wala akong mauutusan bumili ng tigpi-pisong pagkain kela aling Chora sa may kabilang baryo.

"Inang, alis na po kami." sigaw ko kay Inang Tesa na nasa loob ng kanyang kwarto. Mag-aanim na put pito na si Inang, nanay ni Ama. Naalala ko pa noon noong tatlong taon palang ako, lagi akong kanakantahan ni Inang para makatulog. Maganda ang boses niya. Nakakawala daw ng pagod sabi nila kuya Tom at kuya Jun sa tuwing kinakantahan naman sila nito tuwing galing sa bukid.

Ayaw ko sanang sumama sa bukid ngayong araw dahil ayaw kong iwan si Inang mag-isa. Hirap na kasi siyang maglakad, ni uminom ng tubig ay nahihirapan na din siya. Ang kaso madaming dalang tindang kamote si Ina ngayon. Sabi niya ay mahihirapan siyang makababa ng bundok mag-isa kaya kailangan ko raw sumama.

"Osige 'Toy. Magsi-ingat kayong lahat," pinilit na magsalita ni Inang. Matanda na siya. Palagi na itong nagrereklamo sa sakit ng katawan na nararamdaman niya. Sa tuwing tatanungin ko naman siya kung ano ang masakit sa kaniya, lagi naman siyang tumatangging sabihin ito sa akin. Hindi ko na daw dapat malaman dahil mamamatay naman na daw siya. Lagi ko siyang pinapagalitan sa tuwing sasabihin niya iyong mga salitang iyon.

Nitong mga nakaraang araw nga, habang tulog na ang lahat, lagi kong naririnig na nagsasalita si Inang habang siya'y natutulog. Madalas ay tinatawag o kinakausap niya si ‘Tang Jose, ang namatay na nitong asawa, at pinipilit niyang isama na siya nito kung nasaan man daw ito napaparoon. Natatakot na nga ako minsan na baka tuluyan na nga siyang isama ni Tatang. Buti nga kamo ay hindi pa dahil ayoko pang mawala si Inang. Siya kasi ang lagi namin kasama ni Neng sa bahay sa tuwing nasa bukid ang lahat.

“Babalik ho agad kami ni Neng, Inang. Sasamahan ka po namin,” sabi ko at tuluyan ng umalis habang karga-karga si Neng na nakasampa sa aking likod habang bitbit-bitbit ko ang dalawang bilao ng kamote.

Dalawang oras din kaming naglakad ng naka-paa bago makarating sa bukid. Minsan ay pansamantala kong ibinababa si Neng sa pagkakakarga ko sa kaniya at ang dalawang bilao na dala-dala ko upang tulungan si Ina sa pagbaba ng bundok. Pinapabayaan kong maglakad si Neng minsan ngunit kinakarga ko din naman ulit dahil sa bagal nitong maglakad. Baka abutin kami ng dilim kung nagkataon.

Matindi ang tirik ng araw. Kahit ang hangin ay sobrang init din. 

Sinalubong kami nila kuya Jun-Jun at kuya Ton sa bukid na nagtatrabaho din. Sila lagi ang tumutulong kay Ama sa bukid para daw makadami ng ma-aararo. Pagdating palang sa may silong ay inayos na namin ni Ina ang pagkain na dala-dala. Umupo din naman agad sila Ama at kinain ang ang pritong kamote. Ang ibang magsasak din ay lumapit upang bumili ng kamote, ang iba naman ay nangutang pa. Sabi ay babayran daw nila ito mamaya pagkatapos ng trabaho. Ipapaabot daw nila ito sa akin mamaya. Hindi naman ito totoo. Iyong iba nga, sampung piso lang ang utang e inaabot pa ng buwan bago makabayad. Paano ka nga ba makakapagbayad e madalas kulang pa ang kita para makabili ng bigas pang-pakain sa pamilya mo. Wala namang magawa sila Ina basta masabing ubos ang paninda, ok na. Hindi nila alam na kahit maubos pa ang paninda niya araw-araw e mahina pa din ang kita hangga’t hindi ito mabayaran ng mga nangungutang.

Tuloy-tuloy ang tulo ng pawis nila Ama, kuya Jun at kuya Ton na pilit naman nilang pinupunasan agad-agad ng dumumi nang damit. Labing siyam na si kuya Jun at labing anim naman si kuya Ton. Lagi nang sinasabi ni Ama na sa susunod na buwan ay tutulong na din daw ako sa pag-aararo. Pumapayag naman si Ina pero ayaw ko pa, hindi dahil sa tamad ako ngunit dahil ayaw kong iwan si Neng at Inang sa bahay ng silang dalawa lang. Hindi nila kaya iyon. Kailangan nila ako, lalo na si Inang.

“Kung hindi ka tutulong sa susunod na buwan sa pag-araro, hindi na kita patutulungin sa pag-araro sa buong buhay mo. Sinasabi ko iyan sa iyo. Kaya kung gusto mo, tumulong ka na ngayon palang,” sabi ni Ama sa akin habang kumakain. Hindi ako sumagot.

Mabilis naubos ang paninda ni Ina. Halos lahat ng bumili ay nangutang. Nangako na babayaran ito bako sumapit ang gabi. Hindi totoo iyon.

Inutusan ako ni Ina tumulong sa pag-aararo para matapos agad ang trabaho nila Ama ngunit ayaw ko. Gusto ko ng umuwi agad kaya noong nagkaroon ako ng pagkakataon, ng malingat si Ina sandal, ay binuhat ko si Neng. Isinampa ko siya sa aking likod at tumakbo ako ng sobrang tulin. Gusto ko ng makauwi para samahan si Inang. Gusto ko na ulit marinig ang mahinang awit nito at makatulog sa kaniyang tabi.

Ang dalawang oras dapat na paglalakad ay natapos ko agad sa loob ng isang oras na pagtakbo. Hingal kabayo kong ibinaba si Neng sa lapag at hinawakan niya ang aking kamay para sabay kaming pumasok ng tagpi-tagpi naming bahay.

Hindi ako makapagsalita dahil sa aming naabutan. Para bang tumigil ang aking mundo. Hindi ako makahinga. Ang higpit ng hawak ni Neng sa aking kaliwang kamay ay para bang nagsasabing utusan ko siya nang kung anoman ang dapat niyang gawin. Humagulgol ito ng iyak at di ko mapigilan ang aking sariling lumuha.

Si Inang, nakahandusay sa lapag ng aming tagpi-tagping tahanan. Sinundo na nga ata siya ni Tatang Jose. Hindi ko na maririning ang maganda niyang mga awitin. Hindi ko na siya makakatabi sa pagtulog.

Osige 'Toy. Magsi-ingat kayong lahat. Ang huling katagang binaggit niya. Bakit hindi ko naisip na baka ito na ang huling habilin ni Inang para sa akin. Para sa aming lahat na maiiwan niya dito sa magulong mundong ito. Ang tanga ko. Huli na ang lahat. Huli na.

Patuloy ang aking pagluha. Nang lumapit ako at lumuhod sa tabi ni Inang, napansin kong duguan ito. May maliit ng butas sa leeg nito gawa ng kung ano. Patuloy ang paglabas ng dugo ni Inang. Patuloy ang aking pagluha ng nakarinig ako ng malakas na pagputok nang kung ano kasabay ng mabigat na pagbagsak ng kung ano sa likod ko.

Si Neng. Si Neng ang nasa likod ko kanina. Lumingon agad ako at nanlaki ang mga mata sa aking nakita. Si Neng ang bumagsak, duguan ito. Ang dalawa sa pinakamamahal kong tao ay nakahandusay sa magkabilang dulo ng aming tagpi-tagping tahanan. Parehong duguan. Parehong pinatay gawa ng malakas na pagputok ng isang bagay.

Nais ko pa sanang umiyak dahil sa masakit na pagkawala nila Inang at Neng ngunit ng makarinig ako ng kalabog sa madilim na gilid ng aming tahanan, sinubukan kong tumayo kahit na nanlalambot na ang aking mga paa. Tatakbo ako. Tatakbo ako papalayo sa magulong mundong ito. Sasabihan ko sila Ina , Ama, kuya Nestor, ate Inday, Ate Rosaly, kuya Jun-Jun at kuya Ton na wala na sila Inang at Neng. Na mag-ingat sila sa mga kalaban.

Ngunit may isang lalaki ang biglang lumabas galing sa dilim at sinabi ang mga katagang, Anata wa shinde iru. Hindi ko mawari kung ano ang ibig sabihin nito basta ba intinutok niya sa aking ulo ang isang itim na bagay at ilang saglit lang...

“Babalik ho agad kami ni Neng, Inang. Sasamahan ka po namin.”